مقالهء دوم در بيان شمّه‌اى از حقيقت عقل و جهل و بيان مراد حديث شريف بدان‌كه عقل و جهلى را كه در محضر مواليان ، مورد بحث بود ، به حسب ظاهر ، عقل و جهلى است كه در انسان است كه آن قوهء عاقله ؛ يعنى قوهء روحانيه‌اى است كه به حسب ذات ، مجرّد و به حسب فطرت ، مايل به خيرات و كمالات ، و داعى به عدل و احسان است ، و در مقابل آن ، قوهء واهمه است كه فطرتاً ، تا در تحت نظام عقلى نيامده و مسخّر در ظلّ كبرياىِ نفس مجرد نشده ، مايل به دنيا - كه شجرهء خبيثه و اصل اصول شرور است - مىباشد ، و پس از اين - إن شاء اللَّه - ذكرى از اين دو پيش مىآيد . و اما عقلى كه در لسان شريف حضرت صادق [ عليه السلام ] از آن اسم برده شده - به مناسبت خصايصى كه براى او ذكر شده ؛ از قبيل اين‌كه اوّلْ خلق از روحانيين است - عقل كلى عالم كبير است كه باطن و سرّ و حقيقت عقول جزئيه است . و به فهم آن حقيقت ، آنچه مورد نظر آنان بوده نيز معلوم شود و آن جوهرى است نورانى مجرد از علايق جسمانى ، و اوّلْ مخلوق از روحانيين